सामाजिक

एकत्र कुटुंब पद्धत आणि विभक्त कुटुंब पद्धत

भारत, एक वैविध्यपूर्ण आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध राष्ट्र, संयुक्त कुटुंब पद्धती (Joint Family ) आणि विभक्त कुटुंब पद्धत या दोन्हीची दीर्घकालीन परंपरा आहे. भारतीय संस्कृतीत खोलवर रुजलेली संयुक्त कुटुंब व्यवस्था, एका छताखाली राहणाऱ्या विस्तारित कुटुंबातील सदस्यांच्या ऐक्य आणि एकसंधतेवर भर देते. याउलट, विभक्त कुटुंब पद्धती मध्ये स्वतंत्रपणे राहणाऱ्या कुटुंबांचा समावेश होतो. याठिकाणी आपण दोन्ही कुटुंब व्यवस्थेचे वैशिष्ट्ये, फायदे आणि आव्हाने यावर चर्चा करणार आहोत.

संयुक्त कुटुंब पद्धती (Joint Family):-

भारतातील संयुक्त कुटुंब पद्धतीचे वैशिष्ट्य म्हणजे अनेक पिढ्या एकत्र राहतात. जुन्या काळा पासुन सुरू असलेले व्यवसाय, शेती तसेच नव्याने सुरू केलेला कोणताही व्यवसाय-उद्योग एकत्रित पणे, संयुक्त पणे केले जातात आणि कुटुंब प्रमुख कामाची विभागणी करुन सामायिक जबाबदारीने कामे करतात. नवीन पीठाला त्यांना आवडेल ते काम दिले जाते किंवा नवीन व्यवसाय सुरु केला जातो. या पद्धतीचा मुख्य वैशिष्ट म्हणजे कुटुंबातील सदस्यांमध्ये एकता, सामूहिक निर्णय घेण्याची आणि परस्पर समर्थनाची भावना वाढवते ज्यामुळे सांस्कृतिक परंपरा, मूल्ये आणि चालीरीती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जातात. सर्व आर्थिक व्यवहार एकत्रीत असल्याने आर्थिक सुरक्षितेचे कवच असते आणि कोणत्याही आर्थिक संकटाचा सामना समर्थपणे करण्यास कुटुंब समर्थ असते कारण संकटावर करण्याचे विविध पर्याय उपलब्ध असतात.

तथापि, संयुक्त कुटुंब व्यवस्थेत काही त्रुटी किंवा मर्यादापण आहेत. कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीची स्वतःची मते, अपेक्षा असतातच आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे जबाबदाऱ्यांमधील मतभेदांमुळे संघर्ष उद्भवू शकतो. बऱ्याच वेळा मला हेच काम का? त्याला कमी कष्टाचे काम का असे वाद होऊ शकतात. काही वेळा मतभिन्नता असेल तर एकमुखी निर्णय घेणे हे वेळखाऊ आणि गुंतागुंतीचे असू शकते.शिवाय व्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा येत असल्याने अधिक वादाचे प्रसंग होतात.

विभक्त कुटुंब पद्धत :-

दुसऱ्या बाजुला सामाजिक गतिशीलता, शहरीकरण आणि आधुनिकीकरणातील बदलांनी विभक्त कुटुंबांच्या पसंतीवर समाजाचा कल वाढत चालला आहे.हळूहळू संयुक्त कुटुंब पद्धतींच्या व्याप्तीवर परिणाम झाला आहे.

विभक्त कुटुंब पद्धत , ज्याला एकल फॅमिली सिस्टीम म्हणूनही ओळखले जाते, त्यात पालक आणि त्यांची अविवाहित मुले असे छोटे कुटुंब एकत्र राहतात. ही पद्धत व्यक्ती स्वातंत्र्याला जास्त आदर करताना दिसते ज्यामुळे स्वायत्तता आणि निर्णय घेण्यामध्ये लवचिकता देते. कारण कुटुंब सदस्य मर्यादीत असल्यामुळे आणि वयाचा, अनुभवाचा विचार केला गेला तर अधिकतर पालक निर्णय घेतात. आणि कमी-अधिक प्रमाणात चर्चा करून निर्णय घेतात ज्यात वादाचे मुद्दे येत नाहीत.इतर सदस्यांच्या संदर्भात असणारे निर्णय देखील लगेच होऊ शकतात.

महत्त्वाचे म्हणजे कुटुंबाला वैयक्तिक आकांक्षा पूर्ण करण्यास आणि आधुनिक जीवनशैलीशी जुळवून घेणे अधिक लवकर आत्मसात किंवा जुळवून घेणे शक्य होते.ज्यामुळे एकूणच कुटुंबाची जीवनशैली समाजाबरोबर उंचावते .

या प्रकारच्या पद्धतीत सदस्यांची संख्या मर्यादित आणि बहुतांश गरजा सवयीनुसार किमान समान असल्याने आर्थिक भार सामान्यतः कमी असतो किंवा समानमध्य शक्य असतो, एकमेकाना समजावून घेण्याचे understanding अधिक असते. तसेच प्राध्यानक्रम ठरविताना सोपे जात असल्याने अनावश्यक खर्च टाळता येतो,

तथापि, विभक्त कुटुंब पद्धतीत देखील काही आव्हाने सादर करते. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे भावनिक आधार आणि त्याची कमतरता. पालक अर्थात संकटांचा सामना करणाऱ्या व्यक्तीं यांना काही अंशी भावनिक आधाराची गरज असते कारण

व्यवसाय किंवा नोकरीचा भार, घरातील कामे, मुलांची काळजी आणि आर्थिक जबाबदाऱ्यांचा भार प्रामुख्याने मर्यादित व्यक्तींवर येतो, जो ताण-तणाव वाढीस कारणीभूत ठरतो.आणीबाणीच्या वेळी हा तणाव आणि आव्हाने अधीक असतात. अशावेळी आधार देणारा जेष्ठ असा दुसरा कोणी नसतो.

संस्कार, पारंपारीक मूल्ये यावर नक्कीच मर्यादा येतात.जवाबदारी आणि कुटुंबाचा भार या सर्व चक्रात हे जोपासण्यात आणि वाढविण्यास पुरेसा वेळ देणे अशक्य आहे. हेच एकत्र कुटुंब पद्धतीत नवीन पिढीसाठी वृद्ध सदस्य ही जबाबदारी म्हणुन पार पाडू शकतो.

शेवटी, संयुक्त कुटुंब व्यवस्था आणि विभक्त -कुटुंब व्यवस्था या दोन्हींची वैशिष्ट्ये, फायदे आणि आव्हाने आहेत. संयुक्त कुटुंब पद्धती एकता, सांस्कृतिक जतन आणि परस्पर समर्थन यांना प्रोत्साहन देते, परंतु निर्णय घेण्यास, गोपनीयता आणि बदलत्या सामाजिक प्राधान्यांशी संबंधित अडचणींना देखील सामोरे जावे लागू शकते. दुसरीकडे, विभक्त-कुटुंब प्रणाली स्वायत्तता, गोपनीयता आणि आधुनिक जीवनशैलीशी जुळवून घेण्याची क्षमता प्रदान करते, परंतु यामुळे अलिप्तता, वाढत्या जबाबदाऱ्या, आर्थिक बाबतीत येणारे आकस्मित संकट आणि पारंपारिक मूल्यांची झीज होऊ शकते.

हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की यामधील निवड मुख्यत्वे वैयक्तिक प्राधान्ये, सामाजिक बदल, आर्थिक घटक आणि सांस्कृतिक संदर्भांवर अवलंबून असते.

Back to top button
error: Content is protected !!
%d bloggers like this: